OSAM DECENIJA OD STRELJANJA DRAŽE MIHAILOVIĆA: RODOLJUB BEZ GROBA, TRUMANOV ODLIKOVANI SAVEZNIK I VEČITA ISTORIJSKA PODELA

Na današnji dan, 17. jula 1946. godine, streljan je general Dragoljub Draža Mihailović, komandant Jugoslovenske vojske u otadžbini i ministar vojske Kraljevine Jugoslavije.

 

Osamdeset godina kasnije, mesto na kojem počivaju njegovi posmrtni ostaci nije poznato, dok se o njegovoj ratnoj ulozi i dalje vode oštre istorijske, političke i društvene rasprave.

Dragoljub Draža Mihailović osuđen je 15. jula 1946. godine na smrtnu kaznu, pod optužbama za izdaju, saradnju sa okupatorom i ratne zločine. Samo dva dana kasnije, 17. jula, streljan je u tajnosti, bez prava na žalbu i bez javno obeleženog grobnog mesta. Američka dokumenta potvrđuju da su vlasti tadašnje Jugoslavije dva puta odbile zahtev Sjedinjenih Država da američki piloti, koje su spasle Mihailovićeve snage, svedoče na njegovom suđenju.
 

SUĐENJE KOJE JE PONIŠTENO POSLE GOTOVO SEDAM DECENIJA

Viši sud u Beogradu rehabilitovao je Mihailovića 2015. godine, poništio presudu iz 1946. i vratio mu oduzeta građanska prava. Sud je ocenio da proces nije bio pravičan, da je imao političku i ideološku pozadinu, da odbrani nije ostavljeno dovoljno vremena, da Mihailović nije imao odgovarajući kontakt sa advokatima i da nije mogao da uloži žalbu. Odluka o rehabilitaciji bila je konačna.  

Važno je, međutim, pravno razdvojiti dve stvari: postupak rehabilitacije nije predstavljao novo suđenje o svim događajima iz Drugog svetskog rata. Sud je odlučivao o zakonitosti i pravičnosti procesa iz 1946, a ne o konačnoj istorijskoj oceni celokupnog Mihailovićevog ratnog delovanja. Upravo zbog toga rehabilitacija nije prekinula podele među istoričarima i u javnosti.  


Svetosavski kongres u selu Ba

GALOVIĆA POLJE – MESTO NA KOJEM SU SPASAVANI ŽIVOTI

Jedan od najsnažnijih i dokumentovanih tragova Mihailovićevog delovanja ostala je operacija „Halijard”, poznata i kao „Vazdušni most”. Na Galovića polju u Pranjanima, pripadnici Jugoslovenske vojske u otadžbini, američki obaveštajci i srpski seljaci pripremili su improvizovanu pistu sa koje su saveznički avijatičari prebacivani na slobodnu teritoriju u Italiji.

Američko ratno vazduhoplovstvo navodi da je operacijom spaseno više od 500 savezničkih avijatičara i ocenjuje je kao najveću akciju spasavanja oborenih američkih pilota u istoriji. Meštani su pilote krili od nemačkih potera, hranili ih i lečili, iako su time izlagali opasnosti sebe i svoje porodice.  

Mihailovićeva uloga nije ostala bez priznanja Sjedinjenih Američkih Država. Predsednik Hari Truman mu je 29. marta 1948. godine posthumno dodelio Legiju za zasluge, stepen glavnog komandanta. U pratećem obrazloženju istaknuto je da su zahvaljujući naporima njegovih jedinica mnogi američki avijatičari spaseni i vraćeni pod savezničku kontrolu, kao i da su Mihailović i njegove snage doprineli savezničkoj borbi. Američki Nacionalni arhiv potvrđuje da je odlikovanje u početku držano u tajnosti na zahtev Stejt departmenta.  

GENERAL ČIJE TELO NIJE PRONAĐENO

I posle osam decenija, Mihailović nema poznato i potvrđeno grobno mesto. Pominjane su Ada Ciganlija, Lisičji potok, Dedinje i druge lokacije, ali nijedna pretpostavka nije potvrđena pouzdanim dokazima niti identifikacijom posmrtnih ostataka. Istraživanja na navodnim lokacijama nisu dala konačan odgovor.  

Nepostojanje groba ostalo je jedna od najmračnijih senki posleratne Jugoslavije. Bez obzira na politički ili istorijski stav prema Mihailoviću, činjenica da porodica gotovo osamdeset godina nije dobila njegove posmrtne ostatke niti mesto na kojem može da zapali sveću govori o surovosti vremena u kojem su presude izvršavane tajno, a grobovi skrivani.

LIČNOST KOJA I DALJE DELI JAVNOST

Za njegove poštovaoce, Draža Mihailović bio je oficir zaklet kralju i otadžbini, rodoljub, antikomunista i saveznik koji je spasao stotine života. Za protivnike je ostao komandant pokreta čije su pojedine jedinice sarađivale sa okupacionim snagama i počinile zločine nad civilima. Obe slike i danas postoje, a sporovi o njegovoj odgovornosti nisu nestali odlukom o rehabilitaciji.  

Ipak, činjenice koje se ne mogu izbrisati jesu da je streljan posle procesa koji je srpski sud kasnije proglasio nezakonitim, da mu nije bilo omogućeno pravo na žalbu, da je Hari Truman posthumno odlikovao njegov doprinos savezničkoj borbi i da su pod njegovom komandom, uz ogromnu žrtvu srpskog naroda, spasene stotine savezničkih pilota.

Osamdeset godina posle streljanja, general Dragoljub Draža Mihailović i dalje nema grob. Ali Galovića polje u Pranjanima, sa kojeg su ka slobodi poleteli spaseni avijatičari, ostalo je živi spomenik jednom delu njegove istorije koji ni vreme, ni ideologija, ni političke podele ne mogu da izbrišu.



Glas zapadne Srbije